Określanie czasu przydatności do stosowania po zmieszaniu farby z utwardzaczem
Stosowanie wyrobów malarskich dwuskładnikowych (chemoutwardzalnych) wymaga wymieszania przed użyciem składnika A (farby, lakieru, emalii bazowej) ze składnikiem B (utwardzaczem). Ze względu na rodzaj spoiwa wymagany jest czas pozostawienia mieszaniny w spokoju na określony czas, po czym można rozpocząć prace malarskie, które są ograniczone pewnymi ramami czasowymi, tj. przydatnością do stosowania.
Zazwyczaj producenci wyrobów dwuskładnikowych podają informację o tym, jak długo należy odczekać po zmieszaniu składników, a także ile godzin mamy na zużycie mieszaniny. Nie zawsze jednak te dane są podawane poprawnie, a mają bardzo duże znaczenie praktyczne i ekonomiczne. Określanie czasu przydatności do stosowania mieszaniny wyrobów dwuskładnikowych wykonuje się według PN-66/C-81540 "Wyroby lakierowe chemoutwardzalne. Oznaczanie przydatności do stosowania".


Badania farb o czasie wypływu do 125 sekund
Badaną farbę, emalię lub lakier miesza się w zlewce laboratoryjnej w stosunku wskazanym przez wytwórcę i pozostawia w spokoju na czas 0,5 godziny (dla wyrobów poliuretanowych) lub na 2 godziny (dla wyrobów epoksydowych i innych, np. utwardzanych kwasami). Po upływie tego czasu i przemieszaniu wyrobu oznacza się początkowy czas wypływu zgodnie z PN-C-81701:1997 za pomocą kubka typu A o średnicy otworu 4 mm (zdj. 1) i zapisuje wynik. Kolejne pomiary czasu wypływu wykonuje się co 2 godziny - dla wyrobów żelujących w czasie około 12 godzin, co 5 godzin - dla wyrobów, które żelują w czasie 12-24 godzin, co 10 godzin - dla wyrobów, które żelują w czasie 24-48 godzin, co 15 godzin - dla wyrobów, które żelują w czasie 48-72 godzin oraz co 24 godziny - dla wyrobów, które żelują w czasie powyżej 72 godzin. Pomiary czasu wypływu prowadzi się do znalezienia takiego odstępu czasu, w którym czas wypływu wzrasta co najmniej o 100% oznaczonego początkowego czasu wypływu.

Dysponując pomiarami czasu wypływu, należy rozrysować na papierze milimetrowym wykres zależności czasu wypływu (oś rzędnych) od upływu czasu (oś odciętych). Odkładając na osi rzędnych wartość 100% wzrostu czasu wypływu od początkowego czasu wypływu, określa się górną granicę przedziału czasu wyrobu. Należy podkreślić, że jeden rodzaj wyrobu, lecz występujący w różnych kolorach, może mieć inne wyniki czasu przydatności do stosowania. Wynika to z modyfikacji receptur wyrobu potrzebnych do wprowadzenia określonych pigmentów, jak również wpływu samych pigmentów na czas sieciowania. Dla przykładu, podajemy wykres nr 1 dla emalii epoksydowej czerwonej, której czas przydatności do stosowania wynosi 4,5 godziny i wykres nr 2 dla emalii epoksydowej białej, której czas przydatności do stosowania wynosi 5,5 godziny. Do podanego czasu nie wlicza się 2-godzinnego okresu liczonego od zmieszania składników do pierwszego pomiaru czasu wypływu.
Badania farb i szpachlówek półpłynnych
Wyroby malarskie o wysokiej konsystencji nie wypływają z kubka pomiarowego. Dla nich oznaczenie wykonuje się w specjalnym cylindrze pomiarowym do pomiaru konsystencji, który jest obciążany siłą 2,5 kg zgodnie z PN-65/C-81506. Zasada pomiaru jest identyczna jak dla farb o czasie wypływu do 125 sekund, jednakże tu farba, szpachlówka lub kit nie wypływa grawitacyjnie z otworu wypływowego, lecz pod wpływem obciążenia. Granicę przedziału czasu przydatności do stosowania określa się tak jak dla farb powyżej, lecz odkładając na osi rzędnych wartość 150% wzrostu konsystencji od konsystencji początkowej.
Badania farb niskolepkich i szybko żelujących
Zasada badania polega na pomiarze ściekalności początkowej wyrobu zgodnie z PN-80/C-81539 i powtarzaniu oznaczenia do 5 minut. Oznaczenie prowadzi się do momentu znalezienia takiego odstępu czasu, w którym ściekalność zmienia się dwukrotnie w stosunku do oznaczonej początkowo. Górną granicę przedziału czasu przydatności do stosowania wyznacza się również na papierze milimetrowym, gdzie odkłada się na osi odciętych stopnie ściekalności, a na osi rzędnych 100% wzrostu stopnia ściekalności w stosunku do jej wartości początkowej.
Podsumowanie
Wszystkie czynności wykonuje się w znormalizowanych warunkach w temperaturze 20?2°C lub w innej - zgodnej z temperaturą wyrobu i otoczenia podczas malowania. Często czas przydatności do użycia ulega znacznemu skróceniu, gdy farba jest stosowana np. do gorącego natrysku (wymaga podgrzania). Wówczas określanie czasu przydatności do użycia po zmieszaniu składników musi zostać określone jak powyżej, lecz w temperaturze, w której farba będzie stosowana. Producent farby w karcie powinien podawać dane dla warunków znormalizowanych (temperatura 20?2°C), a lakiernia dysponując kubkiem wypływowym może oznaczenie wykonać samodzielnie dla innych temperatur.
Artur Pałasz
OBR Farb, Klejów i Polimerów SPEKTROCHEM
e-mail: spektrochem@poczta.onet.pl






