Fot. 1. Emaliowane szyldy z przedwojennego Wrocławia. Zapewne z jakiejś piwiarni. Widać gniazda korozji w miejscach uszkodzeń, a szczególnie w punktach przebicia tablicy przez pociski. Wystawa o przedwojennym Wrocławiu w salach Ossolineum
Zastanawiam się, jaki temat zainteresuje każdego potencjalnego czytelnika, przede wszystkim czytelnika, który zawodowo nie jest związany z procesami emaliowania. Doszedłem do wniosku, że jednym z takich tematów jest informacja. Nie taka gazetowa, internetowa, której każdy najczęściej szuka w internecie, ale taka, którą spotykamy na ulicy, czasami w pomieszczeniach. Chodzi mi tutaj o wszelkiego rodzaju tablice i tabliczki informacyjne. Najczęściej spotkać można tablice z nazwami ulic i placów, szyldy instytucji państwowych i samorządowych, placówek oświatowych – tutaj do wykonywania tych znaków w dużym procencie zastosowano różne techniki emaliowania. Pytanie – dlaczego, kiedyś powszechne, dzisiaj w dużej ilości zastępowane tworzywami sztucznymi i tablicami lakierowanymi? Jedyną sensowną odpowiedzią są koszty, ale czy rzeczywiście tak jest?
Przełom XIX i XX wieku zaowocował ogromnym skokiem przemysłowym, a co za tym idzie – znacznym wzrostem usług i handlu. Tej dziedziny gospodarki nie da się rozwijać bez szeroko pojętej informacji i reklamy. Każdy z producentów, usługodawców chciał się zaprezentować i zareklamować swoje usługi.
Na zdjęciach z tego okresu można na ulicach zaobserwować niezliczoną ilość tablic, szyldów informujących o tym, co może przechodzień spotkać za drzwiami sklepu, restauracji czy piwiarni. Czym ładniej podana informacja, tym większe zainteresowanie. Również nie istniała nawigacja i lokalizacja Googla, a mieszkańcom konieczna była informacja, gdzie się znajdują i gdzie mają się udać – tutaj sprawdzały się informacje adresowe (nazwy ulic i placów, numeracja domów i mieszkań).
Trochę przykładów
Aby sprostać tym zadaniom, rozwinęło się emaliernictwo szyldowe. Rzemieślnicy wykonywali trwałe, kolorowe tablice informacyjne, które doskonale sprawdzały się nawet w ekstremalnych warunkach atmosferycznych. Artyzm tych tablic niejednokrotnie zachwyca do dziś. Tylko mechaniczne uszkodzenie powłoki emalii i postępująca miejscowa korozja powodowała częściowe uszkodzenie. Pozostała nieuszkodzona część zachowała się w dość dobrym stanie.
Można znaleźć liczne przykłady doskonale zachowanych szyldów, które nie zmieniły swojego wyglądu przez dziesiątki lat. Przykładem mogą być tabliczki informacyjne z wagonu wybudowanego w 1911 r., a znajdującego się obecnie w Muzeum Kolejnictwa w Wolsztynie (Wielkopolska).
Już za naszych czasów najczęściej spotykanymi emaliowanymi informacjami były tabliczki z nazwami ulic, numeracją domów, jak również informacje dotyczące położenia w ziemi różnego typu rurociągów. Znalazłem liczne przykłady na budynkach znajdujących się na wrocławskim Sępolnie.
Tyle historii. Również dzisiaj działają firmy produkujące za pomocą technik emalierskich tablice informacyjne. Trudno sobie wyobrazić, żeby na urzędach nie znajdowały się czerwone tablice z nazwą oraz godło państwowe Polski.
Ostatnio natknąłem się we Wrocławiu w Klubie pod Kolumnami na nowiutkie tabliczki opisujące poszczególne pomieszczenia. Zrobiło to na mnie duże wrażenie.
Jak wspomniałem, w Polsce istnieje wiele zakładów rzemieślniczych i małych fabryk, które od wielu lat wykonują różnego rodzaju tablice informacyjne. Niejednokrotnie są to firmy rodzinne, gdzie ta profesja przechodzi z pokolenia na pokolenie.
Pokazane w artykule przykłady szyldów, których wiek przekracza nawet 100 lat, a ich czytelność i trwałość kolorów jest idealna, dowodzą, że technologia ta jest niezwykle trwała.
Fot. 2. Tabliczki informacyjne z wagonu wybudowanego w 1911 r.
Fot. 3. Tabliczki z nazwami ulic, numeracją domów i położenia w ziemi rurociągów
Fot. 4. Tablice „urzędowe”
Fot. 5. Nowe tablice w jednym z wrocławskich klubów
Fot. 6. Kilka przykładów produktów wykonanych przez polskich producentów
Opis technologii
Emaliowanie jest to proces, w którym podłoże metalowe pokrywane jest warstwą szkła. Jednak to szkło charakteryzuje się specjalnymi własnościami, jedną z nich jest możliwość trwałego, mechanicznego połączenia z podłożem. To połączenie następuje w wysokiej temperaturze ponad 800°C, a warstwy szkła i stali przenikają się i tworzą nierozerwalne połączenie. Najważniejsze pytanie: jak się to robi?
Przygotowanie masy emalierskiej, czyli najważniejszego surowca w zakładzie emalierskim, najczęściej wykonuje się w specjalistycznej firmie, gdzie z kilku lub kilkunastu składników według receptur zestawia się konkretną emalię.
Fotografia nr 7 przedstawia przykładowe dwa rodzaje szkliw emalierskich: po lewej – szkliwo gruntowe posiadające w swoim składzie związki kobaltu i niklu, które to związki są niezbędne do uzyskania przyczepności do blachy. Po prawej – szkliwo transparentowe, które można barwić praktycznie na dowolny kolor (związki metali nie zmieniają barw nawet po długim użytkowaniu w każdych warunkach).
Fot. 7
Podstawowym składnikiem emalii jest szkliwo emalierskie produkowane przez specjalistyczne firmy metodą wytapiania podobną do produkcji szkła. W zależności od przeznaczenia można wybrać odpowiednie szkliwo z kilkuset jego rodzajów (fot. 8). Po zestawieniu składników według receptury sporządza się masę emalierską zmieloną w ceramicznych młynach kulowych jako roztwór w wodzie (fot. 9).
Fot. 8
Fot. 9
Młyny, wewnątrz wyłożone są wykładziną ceramiczną, a kule najczęściej steatytowe o dużym ciężarze właściwym, w ciągu kilku godzin mielenia z sypkich składników wykonają masę emalierską o konsystencji gęstej śmietany. Uszkodzenie wykładziny lub zanieczyszczenie ścierem żelaznym może spowodować późniejsze wady powłoki w procesie wypalania. W taki sposób wykonana masa emalierska jako roztwór wodny dostarczana jest to wytwórców szyldów.
